"Con nhà hàng xóm 4 tuổi đã biết chơi cờ, con mình 6 tuổi có muộn không?" Câu trả lời ngắn gọn: không muộn, và cũng không có tuổi bắt buộc. Điều quan trọng là bé đã sẵn sàng chưa và cách dạy có hợp với tuổi của bé không.
Bài này đi qua từng mốc tuổi, các dấu hiệu sẵn sàng cha mẹ có thể tự kiểm tra ở nhà, cách dạy bé nhỏ, thời lượng mỗi ngày và khi nào nên tìm câu lạc bộ hay thầy.
Dấu hiệu bé đã sẵn sàng học cờ vua
Trước khi nhìn vào tuổi, hãy thử những việc nhỏ dưới đây. Nếu bé làm được phần lớn, bé đã có thể bắt đầu:
- Phân biệt trái và phải. Quân cờ đi theo hướng, và bé cần hiểu "sang phải hai ô".
- Đếm được đến 8. Bàn cờ có 8 hàng, 8 cột; bé sẽ đếm ô rất nhiều.
- Ngồi chơi một trò khoảng 10–15 phút mà không cần nhắc liên tục, ví dụ xếp hình hoặc ghép tranh.
- Theo được luật chơi đơn giản và chịu chờ đến lượt mình, như khi chơi cá ngựa.
- Nhận ra hàng thẳng và đường chéo trên một tờ giấy kẻ ô.
- Thua một trò mà không quá buồn bực, hoặc bình tĩnh lại sau vài phút.
Nếu bé chưa đạt, đừng lo. Vài tháng sau thử lại, và trong lúc đó cứ chơi những trò nhỏ ở phần dưới để bé quen bàn cờ.
3–4 tuổi: làm quen, chưa cần học luật
Ở tuổi này, phần lớn bé chưa giữ được nhiều luật trong đầu cùng lúc. Mục tiêu không phải là chơi cờ, mà là để bé thấy bàn cờ và quân cờ là thứ vui, quen thuộc.
- Gọi tên quân như nhân vật: Vua đội vương miện, Mã là chú ngựa, Xe là toà tháp.
- Chơi xếp quân về đúng hàng, đếm xem có bao nhiêu Tốt.
- Trò "tìm ô": cha mẹ chỉ một ô, bé đặt quân lên đó.
Mỗi lần 5–10 phút là vừa. Nếu bé muốn dùng quân cờ để chơi đồ hàng, cứ để bé chơi. Thích quân cờ là bước đầu tiên.
5–6 tuổi: học từng quân một
Đây là tuổi nhiều bé bắt đầu học bài bản được. Bé đã đếm tốt hơn, hiểu luật đơn giản và thích những thử thách có thắng có thua. Nhưng vẫn nên dạy theo kiểu nhỏ giọt: mỗi tuần một quân, và chưa chơi ván đầy đủ 32 quân.
Thứ tự dễ cho bé: Xe (đi thẳng), Tượng (đi chéo), Hậu (gộp hai cách trên), Vua (một ô), Mã (hình chữ L), Tốt (nhiều luật riêng nhất). Với mỗi quân, hãy đặt nó một mình trên bàn và hỏi bé "con chỉ những ô nó đi được đi".
Trò chơi gợi ý cho tuổi này: đặt một Xe trắng và vài quân đen rải rác, bé phải dùng Xe ăn hết quân đen với ít nước nhất. Bé luyện cách đi mà không thấy đang học. Cách đi chi tiết của mọi quân có ở bài Hướng dẫn chơi cờ vua cho bé.
7–9 tuổi: chơi ván đầy đủ và giải bài tập
Bé 7–9 tuổi thường học nhanh hơn rõ rệt. Sau vài tuần nắm cách đi, bé có thể học chiếu, chiếu hết, nhập thành, phong cấp và bắt đầu chơi ván đầy đủ với cha mẹ hoặc bạn bè. Các luật đặc biệt được giải thích trong bài Chiếu, chiếu hết và các luật đặc biệt.
Đây cũng là lúc bài tập phát huy tác dụng: chiếu hết trong 1 nước, tìm nước Mã tấn công hai quân cùng lúc, ăn quân mà không bị ăn lại. Bé tuổi này thường thích cảm giác "giải được đố", nên một bài tập mỗi ngày có thể hấp dẫn hơn cả một ván cờ.
10 tuổi trở lên: không hề muộn
Bé lớn bắt đầu muộn hơn bạn bè nhưng bù lại học nhanh hơn nhiều. Bé có thể học hết cách đi các quân trong vài buổi, chuyển sang chiến thuật như tấn công kép, ghim, nước xen giữa và tàn cuộc đơn giản trong vài tháng đầu.
Với bé tuổi này, hãy cho bé tự chọn mục tiêu: muốn thắng bố, muốn vào đội cờ của trường, hay chỉ muốn chơi với bạn. Mục tiêu do bé tự đặt giữ động lực lâu hơn mục tiêu do người lớn đặt.
Bé nhỏ thì học cờ vua thế nào cho vừa sức?
Từng quân một, đừng vội ghép
Bé chỉ chuyển sang quân mới khi đã đi đúng quân cũ mà không cần nhắc. Nếu bé nhầm Tượng với Xe, quay lại một hai buổi với riêng hai quân đó. Chậm mà chắc tốt hơn nhanh mà lẫn.
Trò chơi tốt đấu tốt
Đây là trò kinh điển để dạy Tốt và cũng là "ván cờ đầu tiên" lý tưởng cho bé 5–6 tuổi. Mỗi bên chỉ có 8 Tốt đứng ở vị trí xuất phát (Tốt trắng hàng 2, Tốt đen hàng 7). Hai bên lần lượt đi theo đúng luật Tốt. Ai đưa được một Tốt đến hàng cuối bên kia trước là thắng; nếu một bên hết quân hoặc đến lượt mà không còn nước đi, bên kia thắng.
Trò chơi ngắn, chỉ vài phút, nhưng dạy bé ba điều cốt lõi: Tốt đi thẳng mà ăn chéo, Tốt bị chặn thì đứng im, và phải nghĩ xem quân mình có bị ăn không. Khi bé thắng được cha mẹ ở trò này vài lần, hãy thêm một quân, ví dụ mỗi bên một Xe, rồi dần dần đến ván đầy đủ.
Cho bé thắng vừa đủ
Bé nhỏ cần cảm giác thắng để muốn chơi tiếp. Cha mẹ có thể chơi chấp, ví dụ bỏ bớt Hậu của mình, thay vì cố tình đi sai. Bé sẽ thắng thật, bằng nước đi của chính mình.
Mỗi ngày nên học bao lâu theo độ tuổi?
Nguyên tắc chung: ngắn, đều, và kết thúc khi bé còn muốn chơi. Một bé dừng lại với cảm giác "mai chơi tiếp nhé" sẽ quay lại; một bé bị giữ đến khi chán sẽ né bàn cờ.
Có nên cho bé học câu lạc bộ hoặc học thầy không?
Không bắt buộc, nhất là trong giai đoạn đầu. Bé hoàn toàn có thể học cách đi, luật và chiến thuật cơ bản ở nhà, kể cả khi cha mẹ chưa biết chơi. Lộ trình cụ thể có ở bài Bé tự học cờ vua tại nhà.
Câu lạc bộ hoặc thầy phát huy tác dụng khi:
- Bé đã chơi được ván đầy đủ và muốn có bạn cùng trình độ để đấu.
- Bé hỏi những câu cha mẹ không trả lời được về khai cuộc hay tàn cuộc.
- Bé muốn đi thi và cần người hướng dẫn cách chơi có đồng hồ, ghi biên bản.
Khi chọn câu lạc bộ, hãy dự một buổi trước. Một lớp tốt cho trẻ nhỏ có nhiều trò chơi, ít giảng dài, và thầy khen cách nghĩ chứ không chỉ khen người thắng.
Học cờ bằng app ở nhà có hợp với bé nhỏ không?
Với bé 5–7 tuổi, rào cản lớn nhất của app thường là chữ: bé chưa đọc thạo nên không hiểu đề. Vì thế khi chọn app, hãy ưu tiên app đọc hướng dẫn thành tiếng và chia bài thật nhỏ. Các tiêu chí khác có ở bài App học cờ vua cho bé.
Karotto, app do đội ngũ website này làm, được thiết kế cho bé 5–11 tuổi theo đúng cách nói ở trên: khoá Cờ vua bắt đầu bằng việc làm quen bàn cờ và từng quân một, mỗi bài có phần xem mẫu rồi bé tự đi, và mọi lời hướng dẫn đều có giọng đọc tiếng Việt. Mỗi ngày bé học một lượng bài vừa sức miễn phí; hết lượt, Thỏ Bông hẹn bé ngày mai, nên cha mẹ không phải tự canh giờ. Nếu muốn bé học không giới hạn, gói Premium là mua một lần dùng trọn đời, không phải thuê bao.
Tóm lại
Bé 3–4 tuổi làm quen qua trò chơi, 5–6 tuổi học từng quân một, 7–9 tuổi chơi ván đầy đủ và giải bài tập, từ 10 tuổi học nhanh và không hề muộn. Hãy nhìn vào dấu hiệu sẵn sàng của con hơn là con số tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Bé 4 tuổi học cờ vua có sớm quá không?
Không sớm nếu bé học qua trò chơi: gọi tên quân, xếp quân, đặt quân vào ô. Nhưng phần lớn bé 4 tuổi chưa sẵn sàng cho ván cờ đầy đủ. Hãy giữ mỗi lần 5–10 phút và dừng khi bé hết hứng.
Bé 10 tuổi mới học cờ vua có muộn không?
Không muộn. Bé lớn học cách đi các quân rất nhanh và có thể chuyển sang chiến thuật như tấn công kép, ghim chỉ sau vài tháng. Nhiều người bắt đầu chơi cờ khi đã lớn và vẫn chơi tốt.
Làm sao biết bé đã sẵn sàng học cờ vua?
Bé phân biệt được trái phải, đếm được đến 8, ngồi chơi một trò khoảng 10–15 phút, chịu chờ đến lượt và không quá buồn bực khi thua. Nếu bé làm được phần lớn những việc này, bé có thể bắt đầu.
Trò chơi tốt đấu tốt chơi thế nào?
Mỗi bên chỉ có 8 Tốt ở vị trí xuất phát, Tốt trắng ở hàng 2 và Tốt đen ở hàng 7. Hai bên lần lượt đi theo luật Tốt: đi thẳng, ăn chéo, nước đầu được đi hai ô. Ai đưa một Tốt đến hàng cuối bên kia trước là thắng; nếu một bên hết quân hoặc đến lượt mà không còn nước đi thì bên kia thắng.
Bắt đầu từng quân một cùng Karotto
Bài ngắn, vừa sức bé 5–11 tuổi, đi từ bàn cờ trống đến chiếu hết. Mỗi ngày học miễn phí một lượng bài, mọi đảo đều mở.
Tải trên App Store → Tải trên Google Play →