Vì sao nên cho bé học cờ vua?

"Học cờ vua để làm gì?" là câu hỏi rất hợp lý. Thời gian của bé có hạn, và giữa bơi lội, vẽ, tiếng Anh, lập trình, cha mẹ muốn biết cờ vua mang lại gì cụ thể. Bài này trả lời thẳng: cờ vua rèn được gì, không rèn được gì, và làm sao biết con đang thực sự được lợi.

Cờ vua rèn cho bé những gì?

Lợi ích của cờ vua đến từ chính cách chơi: mỗi lượt chỉ được đi một nước, không được đi lại, và đối phương luôn đáp trả. Từ cấu trúc đơn giản đó, bé luyện được sáu thói quen dưới đây.

1. Tập trung lâu hơn một chút mỗi lần

Muốn không mất quân, bé phải nhìn cả bàn cờ chứ không chỉ quân mình định đi. Lúc đầu bé 5 tuổi có thể chỉ giữ chú ý được vài phút. Sau vài tuần, nhiều bé ngồi được hết một ván nhỏ mà không đứng dậy. Đó là tiến bộ thật, và nó đến từ việc bé muốn thắng chứ không phải vì bị bắt ngồi yên.

2. Kiên nhẫn: nghĩ trước khi chạm tay

Trong cờ vua, nước đi vội thường bị trả giá ngay: Xe vừa bước ra đã bị Tượng ăn. Bé học được rằng dừng lại vài giây để kiểm tra "quân này có bị ăn không?" là đáng. Câu hỏi nhỏ này dần thành phản xạ, và cha mẹ có thể thấy nó xuất hiện cả khi bé làm bài toán.

3. Lập kế hoạch: nghĩ trước một, rồi hai nước

Bé mới học chỉ nghĩ "mình đi đâu". Sau một thời gian, bé bắt đầu nghĩ "mình đi đây, thì bạn sẽ đi đâu?". Đó là bước nhảy lớn: bé đang đặt mình vào vị trí người khác và dự đoán hậu quả. Bài chiếu hết 2 nước là ví dụ rõ nhất của kỹ năng này.

4. Chấp nhận thua và thử lại

Ván nào cũng có người thua, và bé sẽ thua rất nhiều trong những tháng đầu. Đây là cơ hội hiếm để bé tập buồn một chút rồi bình tĩnh lại trong một môi trường an toàn. Câu cha mẹ nên nói sau ván thua là "Con thấy nước nào làm con mất Hậu?" chứ không phải "Lần sau cố lên".

5. Ra quyết định khi có nhiều lựa chọn

Một thế cờ có thể có hai mươi nước đi hợp lệ. Bé không thể thử hết, nên phải học cách loại bớt: nước nào nguy hiểm, nước nào vô ích, nước nào đáng thử. Đó chính là kỹ năng ra quyết định, chỉ là được luyện trên 64 ô.

6. Liên hệ với toán và tư duy logic

Bàn cờ là một hệ toạ độ: cột a đến h, hàng 1 đến 8. Bé học đọc ô "e4" là đang làm quen với toạ độ. Bé tính "mình ăn Mã được 3 điểm nhưng mất Xe 5 điểm" là đang so sánh số. Bé lý luận "nếu Vua chạy sang đây thì bị Hậu chiếu" là đang dùng mệnh đề nếu thì. Cờ vua không thay được giờ học toán, nhưng giúp bé quen với cách nghĩ có cấu trúc. Nếu muốn thêm ý tưởng rèn tư duy ngoài bàn cờ, xem 5 cách giúp con rèn tư duy.

Nghiên cứu nói gì về cờ vua và trẻ em?

Một số nghiên cứu ở trường tiểu học cho thấy trẻ học cờ có cải thiện về tập trung và giải toán, nhưng kết quả không đồng nhất: có nghiên cứu thấy rõ lợi ích, có nghiên cứu thấy rất ít khác biệt, và nhiều nghiên cứu khó tách riêng tác động của cờ vua khỏi việc bé được một giáo viên tận tâm kèm cặp.

Vì vậy chúng tôi không hứa "học cờ vua tăng điểm toán". Điều có thể nói chắc là: bé chơi cờ đều đặn sẽ giỏi cờ hơn, và trong quá trình đó luyện những thói quen kể trên. Mức chuyển sang các môn khác tuỳ từng bé.

Cờ vua không biến con thành thiên tài

Điều này cần nói rõ để cha mẹ đặt kỳ vọng đúng. Cờ vua không làm tăng chỉ số IQ sau vài tháng, không chữa được tính hiếu động, và không bảo đảm con học giỏi hơn ở trường. Một bé chơi cờ hay chưa chắc đã giỏi văn, và ngược lại.

Cũng có những bé không thích cờ vua, và điều đó hoàn toàn bình thường. Nếu sau một hai tháng thử nhiều cách mà bé vẫn chán, hãy để bé thử môn khác. Lập trình, xếp hình hay toán đố cũng rèn tư duy theo những cách riêng. Ép bé ngồi bàn cờ chỉ làm bé ghét luôn cả việc suy nghĩ.

Dấu hiệu bé đang thực sự được lợi từ cờ vua

Thay vì nhìn số ván thắng, cha mẹ hãy để ý những thay đổi nhỏ này:

• Bé dừng lại trước khi đi. Tay đưa ra rồi rụt lại, mắt quét bàn cờ. Đó là dấu hiệu bé đang kiểm tra.
• Bé giải thích được nước đi: "Con đi Mã vì nó đánh được cả Vua và Xe."
• Bé thua mà vẫn muốn chơi ván nữa, hoặc tự xếp lại thế cờ để xem mình sai ở đâu.
• Bé ngồi được lâu hơn so với tháng đầu, mà không cần nhắc.
• Bé dùng cách nghĩ đó ngoài bàn cờ: "Nếu con làm cái này thì mẹ sẽ…" Đây là dấu hiệu đáng quý nhất.

Những sai lầm cha mẹ hay mắc khi cho con học cờ

Ép thi đấu quá sớm

Giải đấu có đồng hồ, có xếp hạng, có người lạ ngồi đối diện. Với bé mới học vài tháng, đó thường là áp lực chứ không phải động lực. Hãy đợi đến khi bé tự hỏi "con có được đi thi không?" và đã chơi vững những ván đầy đủ ở nhà.

Chỉ khen khi thắng

Nếu chỉ nhận lời khen khi thắng, bé sẽ sợ thua và tránh chơi với người mạnh hơn. Hãy khen cách nghĩ: "Nước Tượng vừa rồi con tính kỹ đấy", kể cả khi ván đó con thua.

Cho bé chơi ván đầy đủ ngay từ đầu

32 quân trên bàn là quá nhiều thứ phải nhớ với bé 5 tuổi. Bé thua liên tục mà không hiểu vì sao, rồi bỏ cuộc. Học từng quân một và chơi các ván nhỏ trước sẽ giữ được niềm vui lâu hơn. Cách làm cụ thể theo độ tuổi có ở bài Bé mấy tuổi nên học cờ vua?

Học dồn cuối tuần

Một buổi hai tiếng thứ Bảy mệt hơn và kém hiệu quả hơn bảy buổi 15 phút. Nhịp ngắn và đều giúp bé nhớ lâu, giống như cách chúng tôi khuyên với lập trình trong bài Bé nên học lập trình bao lâu mỗi ngày. Lịch mẫu 15 phút cho cờ vua có ở bài Thực hành cờ vua mỗi ngày.

Để máy tính đánh bại bé liên tục

Chơi với máy ở mức quá mạnh làm bé nản nhanh. Nếu dùng máy, hãy chọn mức dễ nhất hoặc dùng bài tập có hướng dẫn thay vì ván đấu.

Bé học cờ vua ở đâu cho hiệu quả?

Có ba con đường chính: cha mẹ dạy ở nhà, câu lạc bộ hoặc thầy dạy, và app có lộ trình. Nhiều gia đình kết hợp cả ba. Nếu cha mẹ chưa biết chơi, bài Bé tự học cờ vua tại nhà có lộ trình 6 chặng để bắt đầu.

Karotto, app do chính đội ngũ website này phát triển, có khoá Cờ vua 283 bài đi từ làm quen bàn cờ đến lập kế hoạch và tàn cuộc. Điểm phù hợp với những lợi ích kể trên là cách phản hồi: khi bé đi sai, bàn cờ diễn lại hậu quả để bé hiểu vì sao sai; khi đi đúng, bàn cờ cho thấy vì sao nước đó hay. Lời hướng dẫn có giọng đọc thành tiếng, nên bé chưa đọc thạo vẫn tự học được. Mỗi ngày bé học miễn phí một lượng bài vừa sức; gói Premium học không giới hạn là mua một lần dùng trọn đời, không phải thuê bao trả hằng tháng.

Câu hỏi thường gặp

Học cờ vua có giúp bé học toán giỏi hơn không?

Có thể giúp, nhưng không chắc chắn. Cờ vua cho bé làm quen toạ độ, so sánh giá trị quân và lý luận nếu thì. Một số nghiên cứu ở trường tiểu học thấy lợi ích, nhưng kết quả không đồng nhất. Cờ vua nên được xem là môn rèn tư duy bổ trợ, không thay thế việc học toán.

Bé hiếu động có học cờ vua được không?

Được, nếu bắt đầu bằng những buổi rất ngắn, khoảng 5–10 phút, với trò chơi nhỏ thay vì ván đầy đủ. Nhiều bé hiếu động ngồi lâu dần lên khi thấy mình thắng được những thử thách nhỏ. Đừng ép bé ngồi lâu ngay từ đầu.

Có nên cho bé đi thi cờ vua không?

Nên đợi đến khi bé chơi vững ván đầy đủ, đã quen thua và tự muốn đi thi. Thi quá sớm dễ tạo áp lực. Một giải nhỏ ở câu lạc bộ, không nặng xếp hạng, là bước đầu phù hợp.

Bé học cờ vua bao lâu thì thấy tiến bộ?

Với nhịp khoảng 15 phút mỗi ngày, nhiều bé 6–8 tuổi sau 2–3 tháng nắm được cách đi mọi quân và biết chiếu hết trong 1 nước. Tiến bộ về thói quen như dừng lại kiểm tra trước khi đi thường đến sớm hơn kết quả thắng thua.