Luật cờ vua cho bé: chiếu, chiếu hết, nhập thành, phong cấp

Nếu bé chưa nắm cách đi của Xe, Tượng, Hậu, Vua, Mã và Tốt, cha mẹ nên bắt đầu từ bài hướng dẫn chơi cờ vua cho bé trước. Các luật dưới đây đều dựa trên cách đi đó.

Đừng dạy hết trong một buổi. Bé 6–7 tuổi thường cần vài buổi cho riêng phần chiếu và chiếu hết. Bé 9–11 tuổi có thể học nhanh hơn, nhưng nhập thành và bắt tốt qua đường vẫn là hai luật mà cả người lớn mới chơi hay nhớ nhầm.

Chiếu là gì?

Chiếu là khi Vua đang bị một quân đối phương tấn công, tức là nếu được đi tiếp, quân đó sẽ ăn được Vua. Trong cờ vua, Vua không bao giờ thật sự bị ăn: bên bị chiếu bắt buộc phải xử lý ngay ở nước tiếp theo.

Luật đi kèm rất quan trọng: không ai được đi một nước làm Vua của chính mình bị chiếu (hoặc vẫn còn bị chiếu). Nước như vậy là nước đi không hợp lệ.

Có mấy cách thoát chiếu?

Có đúng 3 cách. Mẹo cho bé nhớ: "Chạy, Chặn, Bắt".

1. Chạy: Vua đi sang một ô không bị tấn công. Trong hình trên, Vua đen có thể sang d8, f8, d7 hay f7 nếu các ô đó an toàn, nhưng không được đi e7 vì e7 vẫn nằm trên cột e của Xe.
2. Chặn: đặt một quân của mình vào giữa Vua và quân đang chiếu. Cách này chỉ dùng được với quân chiếu từ xa (Xe, Tượng, Hậu), không chặn được Mã hay Tốt.
3. Bắt: ăn luôn quân đang chiếu, bằng bất kỳ quân nào ăn được, kể cả Vua nếu ô đó không bị bảo vệ.

Trường hợp đặc biệt: chiếu đôi là khi hai quân cùng chiếu một lúc. Khi đó không thể chặn hay bắt cả hai, nên cách duy nhất là cho Vua chạy.

Mẹo dạy: mỗi lần bé bị chiếu, cha mẹ hỏi to ba câu: "Chạy được không? Chặn được không? Bắt được không?". Sau vài ván, bé sẽ tự hỏi trong đầu.

Chiếu hết là gì? Ví dụ dễ nhất cho bé

Chiếu hết là khi Vua bị chiếu và không có cách nào trong 3 cách trên thoát được. Ván cờ kết thúc ngay, bên chiếu hết thắng. Đây là mục tiêu của cả ván cờ. (Một ván cũng kết thúc khi một bên xin thua, hoặc hết giờ nếu chơi có đồng hồ.)

Mẫu chiếu hết bé nên học đầu tiên là chiếu hết hàng cuối:

Hãy cùng bé kiểm tra bằng "Chạy, Chặn, Bắt": Vua chạy f8 hay h8? Không, Xe vẫn nhắm cả hàng 8. Chạy lên hàng 7? Không, Tốt của chính mình đứng đó. Chặn? Đen không có quân nào đặt vào giữa a8 và g8. Bắt Xe? Không quân nào với tới a8. Vậy là chiếu hết.

Bài học kèm theo cho bé: đừng để Vua bị chính Tốt nhà mình nhốt. Khi có thời gian, đẩy một Tốt (ví dụ h7 lên h6) để Vua có "cửa thoát". Muốn luyện thêm, xem phần bài tập có đáp án trong bài thực hành cờ vua mỗi ngày.

Nhập thành là gì? Khi nào được nhập thành?

Nhập thành là nước đi đặc biệt duy nhất mà một người được đi hai quân cùng lúc: Vua và một Xe. Mục đích là đưa Vua vào góc an toàn và đưa Xe ra giữa để hoạt động.

Cách đi khi nhập thành

• Nhập thành cánh Vua (gần): Vua đi 2 ô về phía Xe h, từ e1 sang g1; Xe nhảy qua Vua, từ h1 sang f1. Bên đen tương tự: Vua e8 sang g8, Xe h8 sang f8.
• Nhập thành cánh Hậu (xa): Vua đi 2 ô về phía Xe a, từ e1 sang c1; Xe từ a1 sang d1. Bên đen: Vua e8 sang c8, Xe a8 sang d8.

Theo luật FIDE, khi nhập thành phải chạm và đi Vua trước, rồi mới đến Xe. Dạy bé thói quen này ngay từ đầu để không bị bắt lỗi khi đi thi.

Điều kiện nhập thành (đủ cả 5)

1. Vua chưa đi nước nào từ đầu ván.
2. Xe dùng để nhập thành chưa đi nước nào. Nếu Xe h đã đi thì vẫn có thể nhập thành với Xe a nếu Xe a chưa đi.
3. Các ô giữa Vua và Xe đều trống. Cánh Vua cần f1, g1 trống; cánh Hậu cần b1, c1, d1 trống.
4. Vua không đang bị chiếu. Không được nhập thành để thoát chiếu.
5. Vua không đi qua và không đi tới ô bị đối phương tấn công. Cánh Vua: f1 và g1 phải an toàn; cánh Hậu: d1 và c1 phải an toàn. Riêng ô b1 khi nhập thành cánh Hậu chỉ cần trống, bị tấn công cũng không sao, vì Vua không đi qua b1.

Lưu ý: nếu Vua từng bị chiếu trước đó nhưng thoát bằng cách chặn hay bắt (Vua không di chuyển), thì sau này Vua vẫn nhập thành được.

Mẹo dạy: gói 5 điều kiện thành câu chuyện "Vua và Xe chưa đi đâu, đường giữa trống trơn, Vua không đang bị đánh, và không bước qua chỗ nguy hiểm". Cho bé thử nhập thành trong vài thế cờ cha mẹ tự xếp, có thế được và thế không được, để bé tự giải thích vì sao.

Phong cấp là gì? Tốt được thành quân gì?

Khi một Tốt đi tới hàng cuối cùng (hàng 8 với Tốt trắng, hàng 1 với Tốt đen), nó bắt buộc phong cấp: Tốt được thay ngay bằng Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã cùng màu, do người chơi tự chọn. Việc thay quân là một phần của chính nước đi đó.

• Không được giữ nguyên là Tốt, và không được thành Vua.
• Được chọn quân đó dù quân cùng loại vẫn còn trên bàn. Vì vậy một bên có thể có 2 Hậu hoặc nhiều hơn.
• Gần như luôn chọn Hậu vì đó là quân mạnh nhất. Đôi khi chọn Mã có lợi hơn, ví dụ khi Mã mới phong chiếu được Vua ngay, hoặc khi chọn Hậu sẽ gây hoà pat.

Mẹo dạy: trò "Chỉ Tốt đấu Tốt" (8 Tốt mỗi bên, ai phong cấp trước thì thắng) là cách vui nhất để bé hiểu Tốt nhỏ bé cũng có giá trị. Bé lớn hơn có thể chơi tiếp sau khi phong cấp để thấy Hậu mới quan trọng thế nào.

Bắt tốt qua đường là gì?

Đây là luật lạ nhất, nhiều người lớn chơi lâu vẫn chưa biết. Luật như sau:

• Tốt của bạn đang đứng ở hàng thứ 5 tính từ phía bạn (hàng 5 với Tốt trắng, hàng 4 với Tốt đen).
• Một Tốt đối phương ở cột bên cạnh đi 2 ô từ vị trí xuất phát và dừng ngay cạnh Tốt của bạn.
• Bạn được ăn Tốt đó như thể nó chỉ đi 1 ô: Tốt của bạn đi chéo vào ô mà Tốt đối phương vừa "nhảy qua", và Tốt đối phương bị nhấc khỏi bàn.
• Quyền này chỉ có ở ngay nước kế tiếp. Nếu bạn đi nước khác, quyền bắt tốt qua đường với Tốt đó mất luôn.

Mẹo dạy: giải thích bằng hình ảnh "Tốt đen định lén chạy 2 bước qua mặt, nhưng Tốt trắng vẫn tóm được nếu phản ứng ngay". Chỉ dạy luật này khi bé đã chơi thạo Tốt, vì bé nhỏ dễ rối nếu học quá sớm.

Khi nào ván cờ hoà?

Không phải ván nào cũng có người thắng. Theo luật FIDE, các trường hợp hoà chính gồm:

Hoà pat

Bên đến lượt đi không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ nào. Ván cờ hoà ngay lập tức. Đây là "cái bẫy" làm rất nhiều bé đang thắng đậm bị hoà, vì mải ăn quân mà quên chừa đường cho Vua đối phương.

Lặp lại thế cờ 3 lần

Cùng một thế cờ xuất hiện 3 lần (cùng bên đến lượt, cùng các khả năng đi), người chơi có quyền đề nghị trọng tài xử hoà. Nếu lặp tới 5 lần thì ván cờ tự động hoà.

Luật 50 nước

Nếu trong 50 nước liên tiếp của mỗi bên không có Tốt nào được đi và không có quân nào bị ăn, người chơi có quyền đề nghị xử hoà. Tới 75 nước thì tự động hoà.

Không đủ quân để chiếu hết

Khi không bên nào có thể chiếu hết bằng bất kỳ chuỗi nước đi hợp lệ nào, ván cờ hoà ngay. Ví dụ: chỉ còn Vua đấu Vua, Vua và một Tượng đấu Vua, Vua và một Mã đấu Vua.

Hai bên thoả thuận

Một bên đề nghị hoà, bên kia đồng ý. Ở các giải dành cho trẻ, đôi khi có quy định riêng về việc đề nghị hoà, cha mẹ nên đọc điều lệ giải.

Mẹo dạy: khi bé đang hơn nhiều quân, nhắc câu "Trước khi đi, nhìn xem Vua bạn còn ô nào để đi không?". Cho bé tự xếp lại thế hoà pat ở trên rồi tìm nước khác của Hậu để không bị hoà.

Học các luật đặc biệt trong app Karotto

Trong Step 1 của khoá Cờ vua, mỗi luật ở trên có bài "Biết" để bé xem luật hoạt động thế nào, rồi đến bài "Tập" để bé tự đi: thoát chiếu, chiếu hết, nhập thành, phong cấp, bắt tốt qua đường, hoà pat. Lời hướng dẫn được đọc thành tiếng, có tiếng Việt, nên bé chưa đọc thạo vẫn theo được.

Khi bé đi sai, bàn cờ diễn lại hậu quả, ví dụ "Vua chạy sang g7? Vua trắng đang nhắm ô đó!", để bé hiểu vì sao sai. Khi đi đúng, bàn cờ cũng diễn lại vì sao nước đó hay. Nếu bé bí, chú robot gợi ý từng nấc một.

Nếu cha mẹ muốn xem cả lộ trình từ Step 1 đến Step 6, đọc bài bé tự học cờ vua tại nhà, hoặc so sánh với các lựa chọn khác ở bài app học cờ vua cho bé.

Câu hỏi thường gặp

Có được nhập thành khi Vua đang bị chiếu không?

Không. Vua đang bị chiếu thì phải thoát chiếu bằng cách khác. Vua cũng không được nhập thành nếu ô Vua đi qua hoặc ô Vua tới đang bị quân đối phương tấn công.

Tốt phong cấp có bắt buộc thành Hậu không?

Không bắt buộc. Người chơi được chọn Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã cùng màu, kể cả khi quân đó vẫn còn trên bàn. Tốt không được giữ nguyên là Tốt và không được thành Vua.

Hoà pat khác chiếu hết thế nào?

Chiếu hết là Vua đang bị chiếu và không thoát được, bên đó thua. Hoà pat là Vua không bị chiếu nhưng bên đến lượt không còn nước đi hợp lệ nào, ván cờ hoà.

Bắt tốt qua đường có bắt buộc không?

Không bắt buộc, trừ khi đó là nước đi hợp lệ duy nhất. Nhưng nếu muốn bắt thì phải bắt ngay ở nước kế tiếp; để qua một nước là mất quyền.

Bé nên học các luật đặc biệt khi nào?

Sau khi bé đi đúng cả 6 loại quân và hiểu chiếu, chiếu hết. Nên học mỗi buổi một luật: nhập thành trước, rồi phong cấp, cuối cùng là bắt tốt qua đường và hoà pat.